Klasik Türk Edebiyatı metinleri; tarih, coğrafya, tıp, güzel sanatlar, inanç sistemleri, tasavvuf, gök bilimi ve mitoloji gibi pek çok disiplinin iç içe geçtiği ansiklopedik bir yapıya sahiptir. Bu yapının kavranabilmesi için söz varlığını derinlemesine ele alan, terim ve kavram düzeyinde açıklama sunan özel amaçlı sözlüklere ihtiyaç duyulmaktadır. Mevcut çalışma, Klasik Türk Edebiyatı araştırmalarında sözlük geleneğini tartışmak ve bu alandaki temel sorunları ortaya koymak amacıyla kaleme alınmıştır. Aynı zamanda söz konusu boşluğu doldurmaya yönelik önemli bir kaynak niteliği taşıyan Prof. Dr. Gencay Zavotçu’nun Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü (Kişiler-Varlıklar-Tabiat Güçleri ve Kavramlar) adlı eserinin içerik, yöntem ve işlev boyutlarıyla eleştirel bir değerlendirmesini sunmaktadır. İnceleme; eserin yapısı, kapsamı, hedef kitlesi ve alana katkısı bakımından özgünlük iddiası taşımakta olup Klasik Türk Edebiyatı öğrencilerine, araştırmacılarına ve okuyucularına yönelik pratik önerileri de içermektedir.
1. GİRİŞ
Edebî metin, doğası itibarıyla çok katmanlı bir anlam evreni sunar. Okuyucu ve araştırmacının bu evrenin içine nüfuz edebilmesi için dilbilgisel yeterliliğin ötesinde geniş bir kültür birikimine ve çeşitli yardımcı araçlara ihtiyacı vardır. Söz konusu durum, Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış Klasik Türk Edebiyatı metinleri söz konusu olduğunda daha da belirginleşmektedir. Şiir ve nesrin iç içe geçtiği bu metinler; Arap, Fars ve Türk kültür havzalarından gelen binlerce referansı, mazmunu, efsanevi kişiyi ve tasavvufi kavramı bünyesinde barındırmaktadır.
Bu bağlamda sözlük, araştırmacı için yalnızca sözcüklerin anlamını veren bir başvuru kaynağı olmaktan öte; bir kültür atlası, bir anlam haritası işlevi görür. Ne var ki genel sözlüklerin bu ihtiyacı her zaman karşılayamadığı açıktır. Şair ve ediplerin sözcüklere yüklediği özgün anlamlar, dönemin inanç dünyasına özgü kavramlar, mitolojik ve folklorik anlatılar; genel sözlüklerin kapsamı dışında kalan alanlardır. İşte bu gereksinim, özel amaçlı ve ansiklopedik nitelikli sözlükleri vazgeçilmez kılmaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, Klasik Türk Edebiyatı araştırmalarında sözlük geleneğini tartışmak, mevcut sözlük türlerini işlevleri bakımından değerlendirmek ve alandaki boşluklara dikkat çekmektir. Bu amaç çerçevesinde Prof. Dr. Gencay Zavotçu’nun ikinci baskısı 2018 yılında Umuttepe Yayınları arasından çıkan Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü (Kişiler-Varlıklar-Tabiat Güçleri ve Kavramlar) adlı eser, kapsamlı bir tanıtım ve eleştirel değerlendirmeye tabi tutulmuştur.
2. KLASİK TÜRK EDEBİYATI METİNLERİNİN ANSİKLOPEDİK YAPISI VE SÖZLÜK GEREKSİNİMİ
2.1. Metinlerin Disiplinlerarası Karakteri
Klasik Türk Edebiyatı metinleri, sosyal bilimlerde ayrışma ve uzmanlaşmanın henüz belirginleşmediği bir dönemin ürünüdür. Bu nedenle söz konusu metinlerde tarih, coğrafya, tıp, güzel sanatlar, inanç sistemleri (din, tasavvuf), toplumbilim, ruhbilim, davranış bilimi, gök bilimi (felekiyyât, astroloji) ve mitoloji gibi pek çok disipline ait öğeler iç içe geçmiştir (Yalap, 2018: 207-208). Bu bütünleşik yapı, Klasik Türk Edebiyatı metinlerine ansiklopedik bir karakter kazandırmaktadır.
Örnek vermek gerekirse, klasik bir kasidede gökyüzü tasvirleri yalnızca estetik bir amaç gütmez; aynı zamanda dönemin astronomi ve astroloji anlayışını yansıtır. Bir gazelde adı geçen Ferhad figürü, sadece bir aşk sembolü değil; taşçılık ve mühendislik geleneğine dair çok katmanlı bir kültür kodudur. Leylâ ile Mecnûn hikâyesi ise Arap, Fars ve Türk kültür havzalarında farklı biçimlerde şekillenmiş, her geçtiği kültürde yeni anlamlar kazanmıştır. Bütün bu zenginliği kavramadan metni doğru okumak mümkün değildir.
2.2. Genel Sözlüklerin Yetersizliği
Genel sözlükler, sözcüklerin köken, tür ve anlamlarını sunmak bakımından vazgeçilmezdir. Bu sözlükler, sözcüklerin gerçek ve birincil anlamlarını öne çıkarmakla birlikte mecazi anlamlarını da sıralamaya çalışırlar (Yalap, 2018: 208). Ancak edebî metinlerin çözümlenmesi söz konusu olduğunda genel sözlüklerin yetersiz kaldığı durumlarla sıkça karşılaşılır.
Bu yetersizliğin başlıca nedenleri şöyle sıralanabilir: (1) Dilin sürekli değişim ve gelişim içinde olması; (2) Farklı yazar, şair ve ediplerin söz ve eserlerinde sözcüklere yeni anlamlar yüklemesi; (3) Edebî metnin iç içe geçmiş zengin ve sarmal anlam dünyasının bütüncül bir kavrayışı gerektirmesi (Yalap, 2018: 208). Bu bağlamda özellikle edebiyat terimleri sözlüğü, mazmunlar sözlüğü, divan şiiri sözlüğü, tarih terimleri sözlüğü, mitoloji sözlüğü, tıp terimleri sözlüğü ve kişiler-varlıklar sözlüğü gibi özel amaçlı kaynakların önemi tartışılamaz.
3. KLASİK TÜRK EDEBİYATI ARAŞTIRMALARINDA SÖZLÜK GELENEĞİ
Türk edebiyatında sözlük yazımının köklü bir geleneğe dayandığı bilinmektedir. Kaşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda kaleme aldığı Dîvânü Lügâti’t-Türk‘ten, Osmanlı döneminin Arapça-Türkçe lügat çalışmalarına uzanan bu gelenek içinde pek çok değerli eser üretilmiştir. Ancak bu çalışmaların büyük bölümü sözcüklerin anlamını vermekle sınırlı kalmış; edebî metinlerin kavramsal ve kültürel boyutunu derinlemesine ele alan kapsamlı sözlükler oldukça sınırlı sayıda kalmıştır.
20. yüzyılda, özellikle Cumhuriyet döneminde, Klasik Türk Edebiyatı araştırmalarında bir canlanma yaşanmış; edebiyat terimleri, mazmunlar ve divan şiiriyle ilgili sözlük çalışmaları ivme kazanmıştır. Bu dönemde Tahir Üzgör’ün Türkçe Divan Şiiri Antolojisi, Cemâl Kurnaz ve Mustafa Tatcı gibi araştırmacıların çalışmaları, Mehmet Çavuşoğlu ve İskender Pala’nın ansiklopedik nitelikli eserleri bu alandaki önemli çabalar arasında sayılabilir. Bununla birlikte, özellikle kişi, varlık ve kavramların bir arada ele alındığı kapsamlı müracaat eserlerinin sayısı sınırlı kalmaya devam etmiştir.
Bu bağlamda Zavotçu’nun sözlüğü, alandaki boşluğu doldurmaya yönelik önemli bir girişim olarak değerlendirilmelidir. Benzer amaçlarla hazırlanmış İngilizce kaynaklara bakıldığında, örneğin A. J. Arberry’nin İran edebiyatına yönelik antoloji ve incelemelerinin ya da Julie Scott Meisami’nin Farsça şiir bağlamındaki sözlüksel çalışmalarının, bu tür müracaat eserlerinin okuyucu ve araştırmacı için ne denli işlevsel olduğunu gösterdiği görülmektedir.
4. KLASİK TÜRK EDEBİYATI SÖZLÜĞÜ’NÜN TANITIMI VE YAPI ANALİZİ
4.1. Künyesi ve Yayın Geçmişi
Prof. Dr. Gencay Zavotçu tarafından hazırlanan Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü (Kişiler-Varlıklar-Tabiat Güçleri ve Kavramlar) adlı eserin ilk baskısı 2013 yılı sonunda Kesit Yayınları’ndan çıkmıştır. İkinci baskısı ise Ekim 2018’de Umuttepe Yayınları tarafından Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü (Kişiler-Hayvanlar-Bitkiler-Tabiat Güçleri-Kişileştirilmiş Varlık ve Kavramlar) başlığıyla yeniden düzenlenmiş ve genişletilmiş biçimde yayımlanmıştır (ISBN: 978-605-2012-75-8). Bu yayın bilgisi, eserin yalnızca bir gözden geçirme ile sınırlı kalmadığını; içerik ve kapsam bakımından gerçek anlamda bir genişleme yaşandığını göstermektedir.
4.2. Hedef Kitle ve Amaç
Zavotçu, eserini üniversitelerin Türkçe Eğitimi, Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi ile Türk Dili ve Edebiyatı Bölümlerinde okuyan lisans ve lisansüstü öğrencileri ile okuyucu ve araştırmacıları farklı edebî konularda bilgilendirmek, onların edebî metinleri anlayıp açıklamasına yardımcı olmak amacıyla hazırlamıştır (Yalap, 2018: 208). Bu geniş kapsam, esere hem ders kitabı hem de araştırma başvuru kaynağı işlevi kazandırmaktadır. Öğrencinin ders dışında da kullanabileceği pratik bir referans işlevi gören eser, aynı zamanda uzman araştırmacılar için de bir başlangıç noktası niteliği taşımaktadır.
4.3. İçerik ve Kapsam
Sözlükte olayların merkezinde yer alan insanlar, hayvanlar, bitkiler ve tabiat güçleri ile farklı kavramların tanıtımı yapılmış; varsa bu kahramanlarla ilgili kıssa, hikâye, efsâne, masal ve rivayetlere de yer verilerek metnin anlaşılmasına zemin hazırlanmıştır (Yalap, 2018: 209). Özellikle aşağıdaki özellikleri eseri benzerlerinden ayırt etmektedir:
1. Uzun boyutlu hikâyelerin (Leylâ ile Mecnûn, Ferhâd ile Şîrîn vb.) kahramanın tanıtımı ardından özetlenmesi,
2. İki kahramanlı hikâyelerde her kahramanın tanıtımından sonra farklı bir varyantın özetinin sunulması,
3. Peygamberlerin kıssaları, velilerin kerametleri ve kahramanların efsanevi anlatılarının birlikte ele alınması,
4. Her madde için kapsamlı bir kaynak listesinin hem madde sonunda hem de sözlük sonunda sunulması.
Bu yaklaşım, sözlüğe salt bir lügat olmanın ötesinde bir anlatı atlası niteliği kazandırmaktadır. Okuyucu yalnızca sözcüğün anlamını değil; o sözcüğün arkasındaki kültürel evreni, anlatı geleneğini ve tarihin derinliklerindeki birikimi de öğrenme imkânı bulmaktadır.
5. ESERİN ALANA ÖZGÜN KATKILARI
5.1. Coğrafi ve Kültürel Kapsam Genişliği
Zavotçu, sözlüğünün önsözünde divan edebiyatının Uzak Doğu’dan Avrupa ortalarına, Karadeniz’in kuzeyinden Afrika içlerine uzanan geniş bir coğrafyanın kültürünü yansıttığını ve bu edebiyat metinlerinde binlerce kişi, varlık ve kavramın söz edildiğini belirtir (Zavotçu, 2018: I’den akt. Yalap, 2018: 209). Bu saptama, sözlüğün kapsamının ne denli geniş bir coğrafyayı kucakladığını ortaya koymaktadır.
Divan şiirinin kültür atlası niteliğindeki bu genişliği göz önünde bulundurulduğunda, sözlüğün Yunan ve Roma mitolojisinden İran efsanelerine, İslam peygamberler tarihinden Türk-Moğol destanlarına kadar uzanan geniş bir referans evrenini kapsaması zorunlu bir ihtiyaçtır. Zavotçu’nun bu ihtiyaca kapsamlı bir şekilde yanıt verdiği görülmektedir.
5.2. Varyant Bilinci ve Çok Seslilik
Sözlüğün dikkat çekici özelliklerinden biri, aynı hikâyenin farklı kol ve varyantlarına yer vermesidir. Leylâ ile Mecnûn ya da Ferhâd ile Şîrîn gibi anlatılar, Arap, Fars ve Türk geleneklerinde farklı biçimler almıştır. Bu varyantların ayrı ayrı sunulması; hem metin karşılaştırması yapmak isteyen araştırmacılar için hem de divan şairinin hangi varyantı baz aldığını anlamaya çalışan okuyucular için son derece değerlidir.
5.3. Sistematik Kaynak Kullanımı ve Şeffaflık
Sözlükte yer bulan maddelerin hemen tamamı için başvurulan kaynaklar madde sonunda eser adlarıyla zikredilmiş; gerekli görüldüğünde daha geniş bilgi için farklı kaynaklara da yönlendirme yapılmıştır (Yalap, 2018: 209). Bu şeffaflık, sözlüğü yalnızca bir başvuru kaynağı olmaktan çıkararak bir araştırma rehberine dönüştürmektedir. Araştırmacı, yalnızca maddeyi okumakla kalmaz; konuyu derinleştirmek için nereye bakması gerektiğini de öğrenir.
6. ELEŞTİREL DEĞERLENDİRME: GÜÇLÜ YÖNLER VE GELİŞTİRİLEBİLECEK ALANLAR
6.1. Güçlü Yönler
Eserin öncelikle öne çıkan güçlü yönleri şunlardır: Kahramanların yalnızca adlarının verilmesiyle yetinilmeyip öyküleriyle birlikte tanıtılması, anlatı düzeyinde zengin bir içerik sunmaktadır. Eserin geniş coğrafi ve kültürel referans çerçevesi, onu yalnızca bir divan şiiri sözlüğü olmaktan çıkarmakta; Doğu-Batı kültür köprüsü niteliğinde bir müracaat eseri hâline getirmektedir. Kapsamlı kaynak listeleri ve madde içi yönlendirmeler, eserin araştırmacı dostu bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.
6.2. Geliştirilmeye Açık Yönler ve Öneriler
Her değerli eser gibi Zavotçu’nun sözlüğü de geliştirilmeye açık alanlara sahiptir. İlerideki baskılarda şu noktalara dikkat edilmesi önerilebilir: Madde başlarının dizinlenmiş bir ekle tematik olarak gruplandırılması (örneğin peygamberler, mitolojik figürler, tarihi kişilikler vb. şeklinde) kullanım kolaylığı sağlayacaktır. Görseller ve ikonografik açıklamalar, özellikle minyatür sanatıyla ilişkili maddelerde anlatının somutlaşmasına katkı sunabilir. Ayrıca benzer nitelikteki yabancı kaynaklarla karşılaştırmalı bir ek ya da not sistemi, uluslararası araştırmacılara da kapı aralayabilir.
7. SONUÇ
Klasik Türk Edebiyatı metinleri, okuyucusundan yalnızca bir dil bilgisi değil; tarih, mitoloji, tasavvuf ve coğrafyayı kapsayan geniş bir kültür birikimini talep etmektedir. Genel sözlüklerin bu birikimi aktarmada yetersiz kaldığı durumlar kaçınılmazdır. İşte bu noktada özel amaçlı sözlükler, hem öğrenci hem araştırmacı hem de meraklı okuyucu için vazgeçilmez araçlar hâline gelmektedir.
Prof. Dr. Gencay Zavotçu’nun Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü, bu ihtiyacı karşılamaya yönelik titiz ve kapsamlı bir çabanın ürünüdür. Kişiler, varlıklar, tabiat güçleri ve kavramları öyküleriyle birlikte sunan, varyantlara yer veren, kaynakları şeffaf biçimde gösteren bu eser; alanın en önemli müracaat kaynaklarından biri olma özelliği taşımaktadır. Eserin ikinci baskıda daha da genişletilmiş olması, yazarın kaliteyi sürdürme ve güncelleme konusundaki kararlılığını yansıtmaktadır.
Klasik Türk Edebiyatı’na ilgi duyan herkesin kitaplığında bulunması gereken bu eser için Prof. Dr. Gencay Zavotçu’ya şükranlarımızı sunar, yeni çalışmalarında başarılar dileriz.
KAYNAKÇA
Arberry, A. J. (1958). Classical Persian Literature. London: George Allen & Unwin.
İpekten, H. (1999). Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz. İstanbul: Dergâh Yayınları.
Kurnaz, C. (1997). Halk ve Divan Şiirinin Müşterekleri Üzerine. Ankara: Akçağ Yayınları.
Pala, İ. (2004). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.
Yalap, H. (2018). Klasik Türk Edebiyatı İçin Kaynak Bir Eser: Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü. The Journal of International Civilization Studies / Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, III(II), 207-209. DOI: 10.26899/inciss.220.
Zavotçu, G. (2018). Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü (Kişiler-Hayvanlar-Bitkiler-Tabiat Güçleri-Kişileştirilmiş Varlık ve Kavramlar). Kocaeli: Umuttepe Yayınları. (ISBN: 978-605-2012-75-8)