Orijinal makale: Fatih Sona, TUBA / JTS 35, 2011, s. 145-161 — Bu metin, kaynak makalenin içeriği temel alınarak, alanı bilmeyen okuyucular için terim ve gönderme açıklamaları eklenerek hazırlanmıştır.

1. Giriş

Klasik Türk edebiyatının (Divan edebiyatı) kuruluş dönemi, bu edebî geleneğin biçim ve içerik bakımından şekillendiği, Anadolu sahasında yeni oluşmaya başlayan yazı dilinin (Eski Anadolu Türkçesi) edebî bir damar olarak kendini gösterdiği evredir. 14. yüzyılın sonu ile 15. yüzyılın başlarında yaşamış olduğu kabul edilen Alî, bu kuruluş dönemi şairlerinden biridir; bir Divanı ve kaynaklarda adı geçen ancak nüshası bulunamayan Derdnâme adlı bir mesnevisi vardır.

Açıklama: Mesnevi: Aynı kafiye düzeniyle (aa, bb, cc…) yazılan, çoğunlukla aşk veya öğretici konuları uzun bir hikâye biçiminde işleyen Divan şiiri nazım şeklidir. “Divan” ise bir şairin gazel, kaside gibi şiirlerinin belirli bir tertip (genelde kafiyenin son harfine göre alfabetik) içinde toplandığı eserin adıdır.

2. Hayatı

Alî’nin hayatına dair bilgiler oldukça sınırlıdır. Dönemin şair biyografisi kitapları olan tezkirelerden sadece Sehî Bey’in Heşt Behişt adlı eserinde Alî hakkında bilgi bulunmaktadır; diğer tezkirelerde adına rastlanmaz.

Açıklama: Tezkire: Osmanlı döneminde şairlerin kısa biyografilerini ve şiirlerinden örnekleri bir arada veren biyografik eser türüdür; bir bakıma dönemin “şairler ansiklopedisi” işlevi görür. Heşt Behişt (“Sekiz Cennet”), Sehî Bey’in 1538’de tamamladığı, bu türün Anadolu’daki ilk örneklerinden sayılan tezkiresidir.

Sehî Bey Tezkiresi’nde şairler kısımlara ayrılmıştır; Alî, kendisinden önce yaşamış, Sehî Bey’in büyüklerinden duyduğu bilgilerle yazdığı beşinci kısımdaki otuz üç şair arasında yer alır ve “şu’arâ-yı mütekaddimîndendir” (önceki dönem şairlerindendir) diye anılır. Ne var ki bu kısımdaki bazı şairler için hangi padişah döneminde yaşadıkları belirtildiği hâlde, Alî için böyle bir bilgi verilmemiştir.

Araştırmacılar Alî’nin yaşadığı dönem konusunda farklı görüşler ileri sürmüştür: Vasfi Mahir Kocatürk onu 14. yüzyıl şairi ve divan şiirinin ilk örneklerinden biri olarak değerlendirirken, Âmil Çelebioğlu 14. yüzyıl sonu-15. yüzyıl başını, Agâh Sırrı Levend ise 15. yüzyılı işaret eder. Müjgan Cumbur, Sebahat Deniz ve Sadettin Nüzhet Ergun da onu 15. yüzyıl şairi olarak görür.

Açıklama: Bu tartışma, Alî hakkında doğrudan bir tarih kaydı bulunmadığından, araştırmacıların onun dilini, üslubunu ve şiirlerindeki dolaylı ipuçlarını yorumlayarak ulaştıkları sonuçlara dayanır.

2.1. Gurbet ve Memleket İzleri

Alî’nin nereli olduğuna dair kesin bir bilgi yoktur; ancak divanındaki birçok beyitte sık sık gurbetten (yurdundan uzak olmaktan) söz eder. Bu, Divan şiirinde âşığın sevgiliden ayrılığını anlatan geleneksel bir motif olmakla birlikte, Alî’de bu temanın kişisel bir gerçekliğe de işaret edebileceği düşünülmektedir:

Cüdâ düşdüm nigârumdan meded hây

Garîb oldum diyârumdan meded hây

Açıklama: “Garîb” kelimesi burada hem “yabancı, gurbette” hem de mahlas olarak kullanılan “Alî” ile ses ve anlam ilişkisi kurularak kullanılır; bu, Divan şiirinde sık görülen bir söz oyunu (cinas/îhâm) örneğidir.

Bir beyitte, eserin müstensihi (kopyalayan kişi) Alî’nin memleketi olarak “İmrân”ı not düşmüştür. İmrân, Yemen taraflarında bir kasaba adıdır; ancak başka beyitlerde İmrân, şairin sevdiği bir kişi ya da Hz. Mûsâ’nın babası olarak da geçer. Bu çok anlamlılık, İmrân’ın gerçekten bir yer adı mı, bir özel ad mı olduğu konusunu belirsiz kılmaktadır.

Açıklama: Hz. Mûsâ’nın babasının adı İmrân olarak Kur’an’da da geçer (Âl-i İmrân sûresi bu adla anılır). Divan şairleri, bir kelimeyi farklı anlam katmanlarıyla aynı beyitte kullanmayı (cinas, tevriye) ustalık göstergesi sayardı; burada da “İmrân” kelimesi bu çok katmanlı kullanıma örnektir.

2.2. Mesleği: Müderrislik İhtimali

Sehî Bey, Alî için “ehl-i ilimdendir” der; bu ifade tezkirede genellikle müderrisler (medrese hocaları) için kullanılır. Divandaki “ders, mektep, edip, muallim, ilim, allâme” gibi kelimelerin sıkça kullanılması ve Alî’nin Farsça şiirler de yazabilmesi, onun medrese eğitimi almış, belki de müderrislik yapmış bir kişi olduğu yorumunu güçlendirmektedir.

Açıklama: Bu yorum tarzı, bir şairin mesleğini doğrudan anlatan bir belge olmadığında, şiirlerindeki kelime dünyasından (burada eğitim/ilim alanına ait sözcüklerin yoğunluğu) dolaylı çıkarımlar yapma yöntemidir; kesin bir kanıt değil, bir olasılık öne sürer.

2.3. Şiirlerde Geçen Tarihî ve Edebî Şahsiyetler

Alî, divanında çeşitli tarihî ve efsanevî şahsiyetlere telmihte bulunur: Gazneli hükümdarı Sultan Mahmud ile onun sadık hizmetkârı Ayaz, İran destan kahramanı Rüstem, eski İran hükümdarları Keyhüsrev ve Key bunlardan bazılarıdır. Şair, kendi şiirini de tek bir çağdaşıyla, Selman-ı Sâveci (ö. 1376) ile kıyaslar.

Açıklama: Telmih: Bir söz veya yazıda, herkesçe bilinen bir olayı, kişiyi ya da hikâyeyi açıkça anmadan, ona işaret ederek anlatma sanatıdır. Sultan Mahmud-Ayaz ilişkisi, Divan şiirinde sadakat ve gönül bağlılığının sembolü olarak sık kullanılır; benzer biçimde Rüstem güç ve kahramanlığın, Keyhüsrev/Key ise eski İran hükümdarlığının simgesidir.

Câmiü’n-Nezâir adlı, 1512 tarihli şiir mecmuasında (266 şairin şiirlerini bir araya getiren antoloji) Alî’ye ait şiirler ile onun başka şairlere, özellikle 15. yüzyıl başının önemli şairi Ahmedî’ye (ö. 1412-1413) yazdığı bir nazire (aynı vezin ve kafiyede karşılık şiir) bulunur; ayrıca Alî’nin şiirlerine de nazireler yazılmıştır. Bu durum, Alî’nin kendi dönemindeki şairler arasında tanınan ve örnek alınan biri olduğunu gösterir.

Açıklama: Nazire: Bir şairin şiirine, aynı vezin, kafiye ve genellikle aynı konuda başka bir şair tarafından yazılan “karşılık” şiir. Nazire yazma, Divan edebiyatında saygı gösterme ve ustalık sınama biçimiydi; bir şaire çok nazire yazılması, onun beğenildiğinin işaretidir.

3. Edebî Kişiliği

Sehî Bey, Alî’nin fazilet ve kemal tahsil ettiğini, şiirde kudret kazandığını, sözünün akıcı ve üslubunun zarif olduğunu belirtir. Vasfi Mahir Kocatürk de Alî’nin dilinde 14. yüzyıl nazmına özgü bir sadelik ve Türkçe kelime zenginliği bulunduğunu, vezin kullanımının kusursuza yakın olduğunu, üslubunda taklit kokusu olmayan bir samimiyet sezildiğini ifade eder.

3.1. Dil ve Üslup: Sadelik

Alî, Farsça bilmesine ve Farsça gazeller (yedi adet) yazabilmesine rağmen, Türkçe şiirlerinde genellikle sade ve anlaşılır bir dil kullanır. Aşağıdaki gazel, hem dilin sadeliğini hem de aruz veznindeki ustalığı örnekler:

Aceb iy şâh-ı şengül sen kimünsin

Şehinşehler sana kul sen kimünsin

…

Dil ü candan Alî iy şâh-ı hûbân

Kulundur kemterîn ol sen kimünsin

Açıklama: Aruz vezni: Hece uzunluk-kısalık (açık/kapalı hece) düzenine dayanan, Arap ve Fars edebiyatından alınıp Divan şiirine uygulanan ölçü sistemidir. “Şehinşeh” Farsça “şahlar şahı” (büyük hükümdar) anlamına gelir; burada sevgili, bütün hükümdarların kul olduğu bir “şah” olarak yüceltilir — Divan şiirinde sevgiliyi mutlak bir hükümdar gibi tasvir etmek yaygın bir benzetmedir.

3.2. Söz Sanatları: Cinas ve Kelime Oyunları

Alî, özellikle cinas (sesteş kelimelerle yapılan söz sanatı) kullanımında ustadır. Bir murabbaında (dört dizelik bentlerden oluşan nazım şekli) “gül” kelimesini hem “çiçek” hem “gülmek” fiili anlamında, başka bir beyitte “ala” kelimesini “renk”, “almak” ve “âl/hile” anlamlarında art arda kullanır.

Açıklama: Cinas: Yazılışı veya okunuşu aynı/benzer, anlamı farklı kelimelerin bir arada kullanılmasıyla yapılan söz sanatıdır — Türkçedeki “tekerleme” ya da kelime oyunlarına benzer bir zekâ gösterisidir. 13-15. yüzyıl şairlerinin halk şiirindeki mâninin etkisiyle bu sanata sık başvurduğu kabul edilir, çünkü hem Türkçeyi yazı dili olarak işlemeye hem de onu Fars şiirinin ahengine uydurmaya çalışıyorlardı.

Şair ayrıca ses taklidiyle de oyunlar kurar: bir beyitte çalgıcının (mutrib) çaldığı sazın sesini “dir dir tâne ten” diye, başka bir beyitte rakibin köpek gibi havlamasını “av av” diye taklit eder. Bir başka örnekte ise Arap harflerinin (cim, nun, ayn, mim) biçimlerini sevgilinin saçı ve yüzüyle ilişkilendirerek harf benzetmesi (hurûfîlik izleri taşıyan bir oyun) yapar.

Açıklama: Bu tür ses ve harf oyunları, Divan şairlerinin yalnızca anlam değil, kelimenin sesini ve yazılı şeklini de bir sanat malzemesi olarak kullandığını gösterir; okuyucudan/dinleyiciden bu katmanları fark edecek bir dikkat beklenirdi.

3.3. Ahmedî ile Benzerlikler

Alî’nin Divanı, Ahmedî’nin Divanı gibi “lâ ilâhe illallâh” redifiyle (dize sonlarında tekrarlanan kelime/kelime grubuyla) başlar. İki şairin bazı beyitleri arasındaki yakın benzerlikler, Alî’nin Ahmedî’den etkilendiğine işaret etmektedir.

Açıklama: Redif: Kasidelerde veya gazellerde kafiyeden sonra her dizenin sonunda aynen tekrarlanan kelime ya da kelime grubudur (burada “lâ ilâhe illallâh”). Ahmedî (ö. 1412-1413), Osmanlı sahasının Anadolu’da tanınan en önemli ilk dönem şairlerinden biridir; bir şairin onun redif ve açılış kalıbını kullanması, kendisinden etkilendiğinin ya da ona saygı duyduğunun bir göstergesi sayılır.

4. Şiirleri ve Muhteva Özellikleri

Alî Divanı’nda 3 kaside (övgü veya dinî-tasavvufi içerikli, uzun nazım şekli), 207 gazel (bunların 7’si Farsça, 2’si müstezad yani kısa ek dizelerle genişletilmiş), 3 murabba, 19 tuyug (Türklere özgü, dört dizelik, halk şiirinin mâni biçimine yakın bir nazım şekli) ve 1 müfret (tek beyit) bulunmaktadır. Divan, “lâ ilâhe illallâh” redifli bir kaside ile başlar, Farsça gazellerle sona erer.

Açıklama: Tuyug: Özellikle Türk ve Çağatay sahasında gelişmiş, dört dizeden oluşan, aa-ba kafiye düzenine sahip kısa bir nazım şeklidir; konu olarak çoğunlukla aşk ve hayat felsefesi işlenir. Bu şeklin divanda bulunması, Alî’nin Türk şiir geleneğine de bağlı olduğunu gösterir.

4.1. Aşk ve Ayrılık Teması

Divan şiirinin temel konusu olan aşk, Alî’nin şiirlerinde merkezi yer tutar. Şair kendini aşkın hastası, derdin ve kederin esiri olarak tasvir eder; sevgiliden ayrılığı ona göre dermansız bir hastalıktır:

Garîb ü haste-i ışkam esîr-i mihnet ü gam

Bu derde çâre bulumaz tabîb n’eyleyelüm

Açıklama: Bu beyit, Divan şiirinde “aşk hastalığı” mazmununun (kalıplaşmış mecazi imge) klasik bir örneğidir: âşık hastadır, sevgili ya da kavuşma tek devadır, hiçbir hekim (tabîb) bu derde çare bulamaz.

4.2. Rindlik ve Sûfîye Karşı Tavır

Alî, bazı şiirlerinde “rindâne” (kuralcı, törensel dindarlığı sorgulayan, dünya zevklerine açık) bir tavır takınır; nam ve şöhret kaygısını bir yana bırakıp meyhane meclislerinin müdavimi olduğunu söyler. Sûfîye (tasavvuf ehline) seslenerek cenneti ona bırakıp kendisi için sevgilinin yüzünün/eşiğinin yeteceğini belirtir.

Açıklama: Rindlik, Divan şiirinde sık görülen bir tavırdır: şair, görünüşte dinî kuralları hafife alan, fakat genellikle bunun ardında ilahî aşkı veya içtenliği öne çıkaran bir tutum benimser. Sûfî ile rind arasındaki bu “çatışma” gerçek bir din eleştirisinden çok, edebî bir gelenek ve zıtlık kurma biçimidir; sûfî burada kuralcılığı, rind ise içtenliği temsil eder.

5. Sonuç

Elimizdeki sınırlı kaynaklara (esas olarak Sehî Bey Tezkiresi ve Alî’nin kendi Divanı) dayanarak, Alî’nin 14. yüzyıl sonu ile 15. yüzyıl başında yaşamış, ilim sahibi olup belki müderrislik yapmış, yurdundan ayrı (gurbette) bir hayat sürmüş bir şair olduğu söylenebilir. Divanı, Eski Anadolu Türkçesinin sadeliğini ve söz varlığını, aynı zamanda Divan şiirinin mazmun ve söz sanatlarını (cinas, telmih, redif gibi) başarıyla bir araya getirmesi bakımından, Türk edebiyatının kuruluş dönemi divanları arasında önemli bir yere sahiptir.

Açıklayıcı Terimler Sözlüğü

Tezkire: Şairlerin kısa biyografilerinin ve şiir örneklerinin toplandığı biyografik eser türü.

Mesnevi: Aynı kafiyeli ikili dizelerden (aa, bb, cc…) oluşan, uzun hikâyeli nazım şekli.

Divan: Bir şairin şiirlerinin kafiyeye göre tertip edilerek toplandığı eser.

Gazel: Aşk ve güzellik temalı, belirli kafiye düzenine sahip kısa Divan şiiri nazım şekli.

Kaside: Övgü, dinî veya felsefi içerikli, uzun ve resmî üsluplu nazım şekli.

Murabba: Dört dizelik bentlerden kurulan nazım şekli.

Tuyug: Türk şiir geleneğine özgü, dört dizeli kısa nazım şekli.

Mahlas: Şairin şiirlerinde kullandığı takma ad (burada “Alî”).

Redif: Kafiyeden sonra dize sonlarında tekrarlanan sabit kelime/kelime grubu.

Cinas: Söylenişi aynı/benzer, anlamı farklı kelimelerle yapılan söz sanatı.

Telmih: Bilinen bir olay, kişi veya hikâyeye dolaylı gönderme yapma sanatı.

Nazire: Bir şiire aynı vezin ve kafiyede yazılan karşılık şiir.

Aruz vezni: Hecelerin açıklık-kapalılığına dayanan Arap-Fars kökenli ölçü sistemi.

Müstensih: Bir eseri elle çoğaltan/kopyalayan kişi.

Rind: Dünya zevklerine açık, kuralcı dindarlığı sorgulayan tavrı temsil eden Divan şiiri tipi.

Kaynakça

Çelebioğlu, Âmil. XV. yy.a kadar Türk Edebiyatı’nda Mesnevi, İstanbul, 1999.

Ergun, Sadettin Nüzhet. Türk Şairleri, C. I-III, İstanbul, 1935-1945.

Kocatürk, Vasfi Mahir. Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara, 1970.

Sehî Beg. Heşt Bihişt: The Tezkire by Sehî Beg, haz. Günay Kut, Cambridge, 1978.

Sona, Fatih. “Divan Edebiyatının İlk Dönem Şairlerinden Alî ve Divanı”, TUBA / JTS 35, 2011, s. 145-161.

Sona, Fatih. Ali ve Divanı (14.-15. yy), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2005.