Bu çalışma, 16. yüzyıl Klasik Türk edebiyatının önemli şairlerinden Şah İsmail Hatâyî’nin Divanı’nda “zâhid” tipinin işlenişini incelemektedir. Klasik şiirde şair, âşık tipiyle özdeşleşerek zâhidin karşısında konumlanır. Zâhid, aşka ve âşıklara karşı katı tavrı ve düşmanlığıyla şiirlerde olumsuz bir figür olarak yer alır. Çalışmada Hatâyî Divanı’nın dört nüshası incelenmiş, zâhid-âşık dikotomisini içeren beyitler analiz edilmiştir. Sonuçta, Hatâyî’nin zâhid tipini klasik edebiyatın yaygın kullanımına paralel biçimde ele aldığı görülmüştür.
Giriş
Klasik Türk edebiyatında tipler (âşık, mâşuk, rakîb, rind, sûfî, zâhid vb.) eserlerin yapı taşlarını oluşturur. Bu tipler aracılığıyla şairler duygu ve düşüncelerini ifade eder. Zâhid, özellikle gazellerde aşk karşıtı bir figür olarak öne çıkar. Tasavvufî anlamda olumlu bir kavram olan zühd, zamanla edebiyatta olumsuz bir forma bürünmüş ve “zâhid-i bârid” (soğuk zâhid) tipine dönüşmüştür. Bu çalışmada Hatâyî Divanı’nda zâhid tipinin nasıl işlendiği incelenmektedir.
Literatür Değerlendirmesi
- Kutadgu Bilig: Zâhid olumlu anlamda, kanaatkâr ve ibadet ehli bir tip olarak işlenmiştir.
- Divan-ı Hikmet: Hoca Ahmet Yesevî, zâhidi aşk yoksunu, riyâkâr bir figür olarak eleştirir.
- Mevlâna ve Yunus Emre: Zâhidin karşısına ârif ve âşık tiplerini koyarak aşkı ve Allah rızasını öncelemişlerdir.
Bu çizgi, Hatâyî Divanı’nda da devam etmektedir.
Metodoloji
- Kaynaklar: Hatâyî Divanı’nın dört farklı nüshası incelenmiştir.
- Yöntem: Zâhid tipinin geçtiği beyitler tespit edilmiş, içerik analizi yapılmıştır.
- Kapsam: Zâhidin geçtiği 36 beyit, tematik kategorilere ayrılmıştır.
Bulgular
1. Dinin Özünden Uzaklık
Zâhid, ibadetlere bağlıdır ancak aşkı ve dinin özünü kavrayamaz. Hatâyî, âşığın dilinden zâhidi eleştirir:
- “Evliyâdan hâsıl itdük aşkla sevdâyı biz / Anunçün zâhide virdük zühd ile takvâyı biz” (50/1)
2. Şekilcilik ve Riyâ
Zâhid, ibadetlerinde gösterişe düşer; âşık ise samimiyetle aşk yolunu seçer.
3. Âşık-Zâhid Çatışması
Âşık sevgiliye yönelirken zâhid camiye yönelir. Bu sembolik karşıtlık, klasik şiirin temel çatışmalarından biridir.
1. Zâhid Tipinin Yüzyıllara Göre Anlam Değişimi
| Yüzyıl | Eser / Şair | Zâhid Tipi | Özellikler |
|---|---|---|---|
| 11. yy | Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib) | Olumlu | Kanaatkâr, ibadet ehli, dünyadan uzak |
| 12. yy | Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevî) | Olumsuz | Riyâkâr, aşk yoksunu, şekilci |
| 13. yy | Mevlâna, Yunus Emre | Olumsuz | Âşık ve ârif karşısında dar görüşlü |
| 16. yy | Hatâyî Divanı | Olumsuz | Katı, şekilci, âşığa düşman |
2. Hatâyî Divanı’nda Zâhidin Geçtiği Beyitler
| Kategori | Beyit Sayısı | Örnek |
|---|---|---|
| Dinin özünden uzak | 10 | “Evliyâdan hâsıl itdük aşkla sevdâyı biz…” |
| Şekilcilik ve riyâ | 8 | “Hadîs ü va’z-ı Kur’ân’dan ne buldun gelgil ey zâhid…” |
| Âşık-zâhid çatışması | 12 | “Mihrâbı var o zâhidün ammâ ki âşıka…” |
| Olumsuz sıfatlarla anılması | 6 | “Zâhid-i gümrâh”, “Zâhid-i bedbaht” |
Tartışma
Hatâyî’nin zâhid tipini ele alış biçimi, Fuzûlî’nin Rind ü Zâhid mesnevisiyle paralellik gösterir. Zâhid, aşkı reddeden, şekilci bir figürdür; âşık ise rindlik ve aşk yoluyla hakikate ulaşır. Bu çatışma, tasavvufî düşüncenin edebiyata yansımasıdır.
Sonuç
Hatâyî Divanı’nda zâhid tipi, klasik Türk edebiyatındaki olumsuz anlamıyla işlenmiştir. Şair, âşık tipini kendisiyle özdeşleştirerek zâhidle sürekli çatışma halinde göstermiştir. Bu durum, 16. yüzyıl edebiyatında tasavvufî aşk anlayışının güçlü bir şekilde varlığını sürdürdüğünü ortaya koymaktadır.
Kaynakça
- Şentürk, Ahmet Atilla. Klasik Osmanlı Edebiyatı Türlerinden Sufi Yahut Zâhid Hakkında. İstanbul: Enderun Yayınevi, 1996.
- Ceyhan, Semih. “Zühd.” DİA. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
- Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar. Ankara: İletişim Yayınları, 1992.
- Mengi, Mine. Divan Şiiri Yazıları. Ankara: Akçağ Yayınları, 2014.
- Tatçı, Mustafa. Yunus Emre Divanı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
- Macit, Muhsin. Hatâyî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2017.
- Araslı, Hamit. Divan-ı Şah İsmâil Hatâyî. Bakü: Azerbaycan-İran Medenî Alaka Cemiyeti, 1957.