Bu makale, Halep kökenli Osmanlı bürokratı ve mütercimi Kudsîzâde Kadrî’nin hayatı, eserleri ve özellikle Rahîku’l-kevser min Kelâmi’l-Gavs er-Rıfâî el-Ekber adlı tercümesi üzerine odaklanmaktadır. Abdullah Muhammed Sirâceddin el-Mahzûmî’nin Arapça eserinden Türkçeye aktarılan bu çalışma, Ahmed er-Rıfâî’ye nispet edilen yüz hikmetli söz ve iki vaazı içermektedir. Makalede, söz konusu tercümenin İslam kültüründe hikmet geleneği içerisindeki yeri, Kudsîzâde’nin tercüme yöntemleri ve eserin eğitsel işlevi ele alınmaktadır.
Giriş
İslam kültüründe hikmet kavramı, ahlak, iman, ilim ve sosyal hayatın şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Kur’an ve hadislerden beslenen bu gelenek, Hz. Ali ve diğer büyük şahsiyetlerin sözleriyle zenginleşmiştir. Bu bağlamda Ahmed er-Rıfâî’nin sözlerini derleyen Abdullah Muhammed Sirâceddin el-Mahzûmî’nin eseri, Kudsîzâde Kadrî tarafından Türkçeye tercüme edilerek Osmanlı kültür dünyasına kazandırılmıştır.
Kudsîzâde Kadrî’nin Hayatı
- Doğum ve Aile: 1824 yılında Halep’te doğmuş, köklü Kudsî ailesine mensuptur.
- Eğitim: Arap dili, fıkıh, hadis ve diğer dinî ilimleri tahsil etmiş; ayrıca Farsça ve Türkçede eser verecek düzeyde yetişmiştir.
- Devlet Görevleri: Maliye kalemi kâtipliği, belediye reisliği, kaymakamlık ve Mâbeyn-i Hümâyûn ikinci kâtipliği gibi çeşitli görevlerde bulunmuştur.
- Vefat: 1892’de İstanbul’da vefat etmiş, Yahya Efendi Dergâhı’na defnedilmiştir.
Eserleri
Kudsîzâde Kadrî’nin bilinen altı eseri vardır:
- Bürhânü’l-müeyyed li-Sâhibi Meddi’l-yed – Ahmed er-Rıfâî’nin vaazlarının tercümesi.
- Mecâlis-i Hazret-i İmâm Rıfâî – Vaaz ve sohbetlerin tercümesi.
- Dâiyu’r-reşâd li-Sebîli’l-ittihâd ve’l-İnkıyâd – Ebü’l-Hüdâ es-Sayyâdî’nin eserinin tercümesi.
- Kasîde-i Bür’e’nin Meâlen Tercümesi – Bûsîrî’nin kasidesinin manzum tercümesi.
- el-Kevkebü’l-münîr – Sayyâdî’nin biyografisini içeren Arapça telif.
- Rahîku’l-kevser min Kelâmi’l-Gavs er-Rıfâî el-Ekber – Ahmed er-Rıfâî’nin yüz hikmetli sözü ve iki vaazının tercümesi.
Kelimât-ı Hikemiyye ve İçeriği
- Kaynak: Abdullah Muhammed Sirâceddin el-Mahzûmî’nin derlemesi.
- Kapsam: Ahmed er-Rıfâî’ye nispet edilen yüz vecize ve iki vaaz.
- Konular: Ahlak, iman, ilim, sosyal hayat, tarikat, ibadet, akıl, nefis, insan ilişkileri, şeriat, vahdet-i vücûd.
- Tasnif: Vecizeler herhangi bir sınıflandırmaya tabi tutulmamış, dağınık şekilde sıralanmıştır.
Tercüme Yöntemi ve Özellikleri
- Kudsîzâde Kadrî, tercümelerinde genellikle manaya sadık bir yöntem izlemiştir.
- Mukaddimelerinde Allah’a hamd ve Hz. Peygamber’e salat u selam bölümleri bulunur.
- Tercümelerde sade ve anlaşılır bir dil tercih edilmiştir.
- Rahîku’l-kevser tercümesinde Sultan II. Abdülhamid’e methiye bulunmaması dikkat çekicidir.
Sonuç
Kudsîzâde Kadrî’nin tercümeleri, Osmanlı kültüründe hikmet geleneğinin aktarılmasında önemli bir rol oynamıştır. Kelimât-ı Hikemiyye, ahlakî ve tasavvufî öğretileriyle birey ve toplum eğitimine katkı sağlamış, aynı zamanda Rıfâî tarikatının düşünce dünyasını Türkçe literatüre taşımıştır. Bu yönüyle eser, hem tercüme geleneği hem de İslam ahlakı açısından dikkate değer bir kaynak niteliği taşımaktadır.
Kaynakça
- Yıldırım, Yusuf & Çakır, Mustafa Sefa. Kudsîzâde Kadrî ve Kelimât-ı Hikemiyye. CUJOSS, 47(1): 77-86.
- Ceyhan, Semih. (2006). Hz. Ali’nin Hikmetli Sözleri. İstanbul.
- Tahralı, Mustafa. (1989). Ahmed er-Rıfâî. DİA, c.2.
- Öztoprak, İsmail. (2018). İslam Kültüründe Sayıların Anlamı. Ankara.
- Et-Tabbah, Muhammed. (1408/1988). İlamü’n-Nubalâ. Halep.