Bu çalışma, 19. yüzyıl Divan edebiyatı geleneğine bağlı bir şair olan İbrahim Fehmî’nin hayatı, şiir anlayışı ve Divanı üzerine yapılan incelemeyi kapsamaktadır. Osmanlı’nın son döneminde, Tanzimat sonrası Batı etkisinin edebiyata sirayet ettiği bir dönemde klasik şiir geleneğini sürdürmesi bakımından Fehmî, dikkat çekici bir örnek oluşturmaktadır. Çalışmada şairin hayatına dair biyografik bilgiler, Divan’ının yapısal özellikleri, nazım biçimleri, tematik içeriği ve dili ele alınmıştır. Eserin oğlu Süleyman Sâlim tarafından taşbaskı olarak 1287/1870-71 yılında yayımlandığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda Fehmî’nin şiir dünyası, 19. yüzyıldaki edebi dönüşüm süreci içinde geleneksel çizgiyi koruyan bir sanat anlayışını temsil etmektedir.
Giriş
Divan edebiyatı, Osmanlı kültür ve medeniyetinin edebi alandaki en önemli yansımalarından biridir. Bu gelenek, 19. yüzyıla kadar Türk edebiyatında hâkim olmuş, Batı etkilerinin hissedildiği Tanzimat dönemine dek güçlü bir şekilde varlığını sürdürmüştür. Bu dönemde klasik şiir anlayışı yerini yavaş yavaş Batı edebiyatı formlarına bıraksa da, bazı şairler geleneksel tarzı sürdürmeye devam etmiştir. İbrahim Fehmî, bu geçiş döneminde klasik geleneğe sadık kalan önemli bir temsilcidir.
İbrahim Fehmî’nin Hayatı
Fehmî, Arnavutluk’un İşkodra sancağına bağlı Peklin kasabasında doğmuştur. Babası Süleyman Paşa, bölgenin ileri gelen yöneticilerinden biridir. Fehmî’nin yaşamına dair bilgiler sınırlı olmakla birlikte, divanında yer alan tarih manzumeleri onun ailesi, çevresi ve dönemin toplumsal olayları hakkında ipuçları vermektedir. Annesi Meryem Hanım, kardeşi ise kendisi gibi şair olan Cafer Sadık Paşa’dır. Şairin ölüm tarihi H.1270/M.1853-54 olarak tespit edilmiştir. Ehl-i beyt sevgisiyle tanınan Fehmî, Mevlevî tarikatına yakınlığıyla da dikkat çeker.
Şiir Anlayışı ve Edebi Kişiliği
Fehmî, 19. yüzyılın modernleşme süreci içinde klasik edebiyatın dil, biçim ve içerik özelliklerini koruyarak eser veren bir şairdir. Şiirlerinde sade bir Türkçe kullanmış, dilinde samimi ve akıcı bir üslup benimsemiştir. Eserlerinde dinî duyarlılık, ehl-i beyt sevgisi, toplumsal olaylar ve aşk temaları öne çıkar. Fehmî’nin gazelleri, kasideleri ve tarih manzumeleri, hem bireysel hem de toplumsal duyguları yansıtır. Şair, özellikle Hz. Ali’ye duyduğu sevgi ve bağlılığı birçok manzumesinde dile getirir.
Fehmî Divanı Üzerine İnceleme
Fehmî Divanı, 70 sayfadan oluşan taşbaskı bir eserdir ve şairin oğlu Süleyman Sâlim tarafından H. 1287/M. 1870–71 yıllarında yayımlanmıştır. Divanda besmeleyle başlayan bir dibace yer almakta olup, bu önsözde hem şairin hayatına hem de eserinin tertip sürecine dair bilgiler sunulmaktadır. Eserde kasideler, gazeller, muhammes, müseddes, tahmis ve tarih manzumeleri gibi çeşitli nazım biçimleri bulunmaktadır. Divan, toplam 83 gazel içermekte olup, Fehmî’nin dilinin sadeliği ve duygusal derinliğiyle öne çıkmaktadır. Şairin manzumelerinde hem tasavvufi hem de dünyevi temalar bir aradadır.
Sonuç
İbrahim Fehmî, 19. yüzyılın klasik şiir geleneğini sürdüren, fakat dönemin toplumsal ve kültürel dönüşümlerinden de etkilenen bir şairdir. Divanı, biçim ve içerik açısından klasik çizgide olmakla birlikte, sade dili ve içten anlatımıyla döneminin şiir anlayışına yeni bir tazelik katmaktadır. Fehmî’nin oğlu Süleyman Sâlim tarafından yayımlanan bu eser, 19. yüzyıl Divan şiirinin canlı bir örneği olarak Osmanlı edebiyatında önemli bir yere sahiptir.
Kaynakça
İçli, Ahmet (2015). “19. Yüzyıl Divan Şairi İbrahim Fehmî ve Divanı”. Karadeniz Dergisi, 28.
Bursalı Mehmed Tahir (1333). Osmanlı Müellifleri. İstanbul: Matbaa-i Amire.
İnal, İbnülemin Mahmud Kemal (1999). Son Asır Türk Şairleri. Ankara: AKM Yay.
Kurnaz, Cemal & Çeltik, Halil (2013). Divan Şiiri Şekil Bilgisi. Ankara: Kurgan-Edebiyat.