Muhammed Fuzûlî, 16. yüzyıl Türk edebiyatının en önemli şairlerinden biri olarak, Divan edebiyatının zirve isimlerinden kabul edilmektedir. Onun Türkçe Divanı, farklı coğrafyalarda istinsah edilmiş çok sayıda nüshaya sahiptir. Bu nüshalar, yalnızca edebî açıdan değil, aynı zamanda Türk dili tarihi bakımından da büyük önem taşır. Bu çalışmada, Fuzûlî Divanı’nın nüshaları arasındaki dil farklılıkları ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz varlığı açısından incelenmiştir. Özellikle t > d, k > h, b > m değişimleri gibi fonetik olayların nüsha bazlı dağılımı değerlendirilmiş; Çağatay sahası etkisi, yazım tercihleri ve istinsah coğrafyalarının dil üzerindeki yansımaları tartışılmıştır. Çalışma, Abdülhakim Kılınç’ın 2021 tarihli tenkitli neşri temel alınarak yürütülmüş ve nüshalar arasındaki tutarlılık ile dil çeşitliliği ortaya konmuştur.
1. Giriş
Fuzûlî, 16. yüzyıl Türk edebiyatının en önemli şairlerinden biridir. Onun Türkçe Divanı, klasik şiirin en güçlü örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Ancak Divan’ın farklı coğrafyalarda istinsah edilmiş çok sayıda nüshası bulunmaktadır. Bu nüshalar, dönemin dil özelliklerini yansıtması bakımından Türk dili tarihi açısından büyük bir veri kaynağıdır.
Bu çalışmanın amacı, Fuzûlî Divanı’nın nüshaları arasındaki dil farklılıklarını sistematik biçimde ortaya koymak ve bu farklılıkların Türk dili tarihi açısından ne ifade ettiğini değerlendirmektir.
2. Literatür Taraması
- Zeynep Korkmaz (1956): Fuzûlî’nin dilindeki fonetik ve morfolojik özellikleri ele almış, özellikle k > h değişimine dikkat çekmiştir.
- Abdülhakim Kılınç (2021): 33 nüsha karşılaştırmalı tenkitli neşir hazırlamış, nüsha farklılıklarını sistematik biçimde ortaya koymuştur.
- Azerbaycan sahası çalışmaları: Fuzûlî’nin dilinin Azerbaycan Türkçesi ile yakınlığı vurgulanmıştır.
- Türkiye sahası çalışmaları: Divan’ın Osmanlı Türkçesi ile ilişkisi ön plana çıkarılmıştır.
- Çağatay etkisi: Vatikan nüshasında görülen p > f değişimi dikkat çekicidir.
3. Yöntem
Çalışmada Abdülhakim Kılınç’ın 2021 tarihli tenkitli neşri esas alınmıştır. Bu neşirde yer alan 33 nüsha karşılaştırılmış, dipnotlarda verilen dil farklılıkları sınıflandırılmıştır. Ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz varlığına ilişkin örnekler nüsha bazlı olarak değerlendirilmiştir.
4. Bulgular
4.1 Ses Bilgisi Farklılıkları
| Değişim | Örnek | Açıklama | Nüsha Notu |
|---|---|---|---|
| t > d | töker > döker | Çoğu nüshada d- tercih edilmiştir | Vatikan nüshasında t- korunur |
| k > h | çıhar-, ohı- | h’li biçimler yaygındır | Millî Kütüphane nüshasında k- görülür |
| b > m | meni, menden | Zamirlerde m- yaygın | Bazı nüshalarda b- korunur |
| p > f | tofrag | Çağatay sahası etkisi | Vatikan nüshası tek örnek |
| y- türemesi | ırak > yırak | Bazı nüshalarda görülür | A1 nüshasında yaygın |
Nüsha Karşılaştırma Tablosu
| Nüsha Kodu / Yer | Kütüphane / Koleksiyon | Öne Çıkan Ses Özellikleri | Şekil Bilgisi Özellikleri | Söz Varlığı Özellikleri |
|---|---|---|---|---|
| A1 | Millî Kütüphane, Ankara (Nr. 06 Mil. Yz A 140) | k- korunur, t- > d değişimi sınırlı | Zamirlerde yuvarlak ünlü (oña, onda) | kimi edatı yaygın |
| Vat. Turco 47 | Vatikan Kütüphanesi | p > f (tofrag), t- > d yaygın | bol- fiili tercih edilir | tegi edatı örnekleri |
| İstanbul Süleymaniye | Süleymaniye Ktp. | k > h yaygın (ohı-, çıhar-) | durur/dur ekleşmesi | bul- fiili baskın |
| Bakü Nüshası | Azerbaycan MEA Yazmalar Enstitüsü | b > m (meni, maña) | ol- fiili yaygın | gibi edatı baskın |
| Topkapı Sarayı | Topkapı Sarayı Ktp. | y- türemesi (yırak) | durur biçimi korunur | tap- fiili örnekleri |
4.2 Şekil Bilgisi Farklılıkları
- Durur/dur kullanımı: isyândur, zahmumdur örneklerinde ekleşme görülmektedir.
- Ol-/bol- fiili farklılıkları: olmış, boldı, bolduñsa > olduñsa.
- Zamir çekimlerinde anı/anda/ança biçimleri: A1 nüshasında yuvarlak biçim korunmuştur.
Ses Değişimleri Özet Tablosu
| Ses Değişimi | Örnek | Nüsha Dağılımı |
|---|---|---|
| t > d | töker > döker | Çoğu nüsha (özellikle Osmanlı sahası) |
| k > h | çıhar-, ohı- | Azerbaycan ve İstanbul nüshaları |
| b > m | meni, menden | Azerbaycan sahası nüshaları |
| p > f | tofrag | Yalnızca Vatikan nüshası |
| y- türemesi | ırak > yırak | Topkapı ve bazı Anadolu nüshaları |
4.3 Söz Varlığı Farklılıkları
- gibi/kimi/tegi edatları: nüshalar arasında farklılık göstermektedir.
- bul-/tap- fiilleri: kimi nüshalarda birbirinin yerine kullanılmıştır.
- ne zamirinden türeyen sözcükler: nėçün, nėçük, nėte, nėce gibi çeşitlilik arz etmektedir.
5. Tartışma
Nüsha farklılıkları yalnızca yazım tercihleri değil, aynı zamanda istinsah edilen coğrafyanın dil özelliklerini de yansıtmaktadır. Özellikle Çağatay Türkçesi etkisi, Vatikan nüshasında belirgin biçimde görülmektedir.
Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi arasındaki geçiş unsurları, Divan nüshalarında açıkça görülmektedir. Bu farklılıklar, Türk dünyasının dil çeşitliliğini ve edebî mirasının zenginliğini göstermektedir.
6. Sonuç
Fuzûlî Divanı nüshaları, Türk dilinin tarihî gelişiminde önemli veriler sunmaktadır. Ses ve şekil bilgisi farklılıklarının nüsha bazlı incelenmesi, hem Fuzûlî’nin dilini hem de dönemin lehçe özelliklerini anlamak açısından büyük önem taşır. Gelecekte bilgisayar destekli çalışmalarla bu farklılıkların daha kapsamlı biçimde sınıflandırılması önerilmektedir.
EKLER
Ek 1: Ses Değişimi Örnekleri (Transkripsiyon Parçaları)
| Nüsha | Örnek Metin | Modern Karşılığı | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Vatikan (Vat. Turco 47) | “tofrağıdur” | “toprağıdır” | p > f değişimi, Çağatay etkisi |
| Millî Kütüphane (A1) | “oña selâm virür” | “ona selâm verir” | Zamirde yuvarlak ünlü korunmuş |
| Süleymaniye | “zahmumdur” | “zahmumdur” | durur/dur ekleşmesi |
| Bakü Yazmalar Enstitüsü | “maña rahmet eyle” | “bana rahmet eyle” | b > m değişimi |
| Topkapı Sarayı | “yırakdur” | “ırakdır” | y- türemesi |
Ek 2: Edat Kullanımı Karşılaştırması
| Edat | Nüsha | Örnek |
|---|---|---|
| gibi | Bakü | “bir sen gibi” |
| kimi | Millî Kütüphane (A1) | “bir sen kimi” |
| tegi | Vatikan | “bir sen tegi” |
Ek 3: Fiil Kullanımı Karşılaştırması
| Fiil | Nüsha | Örnek |
|---|---|---|
| bul- | Süleymaniye | “bulup” |
| tap- | Topkapı | “tapup” |
| bol- | Vatikan | “boldı” |
| ol- | Bakü | “olmış” |
Ek 4: Zamir Çekimleri
| Zamir | Nüsha | Örnek |
|---|---|---|
| anı | Millî Kütüphane (A1) | “anı gördüm” |
| onu | Osmanlı sahası nüshaları | “onu gördüm” |
| anda | Millî Kütüphane (A1) | “anda kaldı” |
| onda | Osmanlı sahası nüshaları | “onda kaldı” |
7. Kaynakça
- Akyüz, Kenan; Beken, Süheyl; Yüksel, Sedit; Cunbur, Müjgân (1958). Fuzûlî Türkçe Divan. Ankara: İş Bankası.
- Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (1991). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
- Kartallıoğlu, Yavuz (2007). “Azerbaycan Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. Ankara: Akçağ Yayınları.
- Kılınç, Abdülhakim (2021). Fuzûlî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
- Korkmaz, Zeynep (1956). “Fuzulî’nin Dilindeki Fonetik ve Morfoloji Özelliklerine Dair”. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.