Bu çalışma, M. Nur Doğan tarafından yayıma hazırlanan Fatih (Avnî) Dîvânı ve Şerhinin ilmî özelliklerini, metot bakımından yeniliklerini ve divan edebiyatı araştırmalarına sağladığı katkıları incelemektedir. Çalışma, Fatih Sultan Mehmet’in şair kimliğini tarihsel bağlama yerleştirerek eser üzerinde yapılan önceki neşirlerin değerlendirilmesini de içermektedir.

Giriş

Fatih Sultan Mehmet yalnızca siyasi ve askerî başarılarıyla değil, aynı zamanda ilim ve sanat hamiliği, çok yönlü kültürel birikimi ve şair kimliği ile de öne çıkan bir Osmanlı hükümdarıdır. Arapça ve Farsçanın yanı sıra Rumca ve Sırpçayı da okuyup yazabilen Fatih’in, Avnî mahlasıyla kaleme aldığı şiirlerinde aşk, tasavvufî duyarlılıklar, felsefî düşünceler, ahlâkî değerler ve doğu kültür coğrafyasının sembollerinin yoğun biçimde yer aldığı belirtilmektedir Fatih_Divani_ve_Serhi.

Fatih Dîvânı, İstanbul’un fethinin 551. yılına armağan olarak yeniden yayımlanmış; çalışma yalnızca metnin aktarımını değil, aynı zamanda nesre çeviri ve şerhi de içermesi bakımından önemli bir yenilik taşımaktadır Fatih_Divani_ve_Serhi.

1. Eserin Bilimsel Arka Planı

1.1. Daha önceki neşirler ve değerlendirmeleri

“Önsöz” bölümünde M. Nur Doğan, Dîvân’ın önceki neşirlerini sıralayarak eksik ve sorunlu yönlerini ayrıntılı biçimde değerlendirir. Ele alınan başlıca çalışmalar:

• Ali Emiri Efendi: Yazmayı tanıtmış ancak ilmî açıklama sunmamıştır.
• Saffet Sıtkı (Bilmen) – 1944: Bilimsel nitelik taşımayan; açıklamasız ve hatalı okuma içeren bir neşir olarak değerlendirilir.
• Kemal Edip Ünsal – 1946: Transkripsiyonlu ve nispeten ilmî bir neşirdir fakat çeşitli okuma hataları içerir.
• Ahmet Aymutlu – 1992: Metin ve nesre çeviri barındırmakla birlikte çok sayıda hata içerdiği belirtilmiştir.
• İskender Pala – 2001: Şairlik zeminini ve açıklamaları içeren kapsamlı çalışma olmakla birlikte eksiklikler barındırır.

Doğan’ın değerlendirmesi, önceki çalışmalardaki hataların sonraki araştırmalara da taşındığını, bu sebeple yeni bir ilmî edisyonun zorunlu hâle geldiğini ortaya koyar Fatih_Divani_ve_Serhi.

1.2. Yeni neşrin bilimsel katkısı

Doğan’ın hazırladığı bu çalışma, hem metni hem nesre çeviriyi hem de beyit beyit şerhi beraber sunarak araştırmacılara büyük kolaylık sağlamaktadır. Ayrıca:

• Nazire mecmuaları ve şiir antolojileri taranarak divan nüshasında bulunmayan ek şiirler derlemeye dahil edilmiştir.
• Böylece eser 72 gazel, 3 kıta, 2 manzume, 6 beyit ve 1 mısra içerecek biçimde genişletilmiştir.
• Çalışma sonunda Ali Emiri nüshasının tıpkıbasımı yer almakta; bu uygulama metin karşılaştırmasına imkân vererek ilmî güvenilirliği artırmaktadır Fatih_Divani_ve_Serhi.

2. Şerh Yöntemi ve Açıklama Teknikleri

2.1. Şerh metodolojisi

Eserde şerh yapılırken yalnızca beyitlerin kelime açıklamaları değil, aynı zamanda:

• benzer mana ve mazmunları içeren başka beyitlere atıflar,
• Fatih’in şiirini etkileyen kültürel kodlar,
• diğer divan şairlerinden örnekler (Fuzûlî, Bâkî, Şeyh Gâlib, Nev‘î vb.)

aktarılmıştır. Bu yöntem şairin ifade tekniklerini somut biçimde göstermesi açısından önemlidir Fatih_Divani_ve_Serhi.

2.2. Mecaz, mazmun ve çok anlamlılık

Metinde, Fatih’in kelimeleri birden fazla anlama gelecek biçimde ustalıkla kullandığı örneklerle vurgulanır:

• aşna, devir, heva, yana geçmek gibi terkiplerin çok katmanlı anlamları,
• “Hıta – hata” gibi cinaslı kullanımlar,
• “yüz” ve “söğmek” gibi kelimelerin birlikte doğurduğu mazmun ilişkileri

Doğan tarafından ayrıntılı biçimde açıklanmıştır Fatih_Divani_ve_Serhi.

2.3. Tasavvufî izler

Fatih’in tasavvuf düşüncesini meslek edinmiş bir mutasavvıf olmadığı vurgulansa da, şiirlerinde fakr, fenâ gibi tasavvuf kavramlarına yer verdiği görülmektedir.
Bu durum, onun klasik şiir geleneğinin derin sembolik dünyasına hâkim bir şair olduğunu kanıtlar Fatih_Divani_ve_Serhi.

3. Dîvân’ın Osmanlı Kültür Tarihindeki Yeri

Avnî Dîvânı, yalnızca bir şairin bireysel estetik dünyasını değil, aynı zamanda Osmanlı saray kültürü, hükümdar-şair kimliği ve dönemin ilmî-edebî atmosferi hakkında da önemli bilgiler sunmaktadır.
Doğan’ın eseri, bu arka plana ışık tutan bir çalışma olarak değerlendirilmektedir Fatih_Divani_ve_Serhi.

Fatih’in güçlü bir hükümdar olmasının yanında, kelimeleri “bir kuyumcu titizliğiyle” işleyen bir sanatkâr olduğunu gösteren beyitleri, hükümdarlık şahsiyetinin estetik yönünü de ortaya çıkarır.

4. Sonuç

Fatih (Avnî) Dîvânı ve Şerhi, divan edebiyatı araştırmalarında hem metin tenkidi hem şerh geleneği hem de Osmanlı kültür tarihi açısından önemli bir boşluğu doldurmaktadır. M. Nur Doğan’ın geliştirdiği açıklama yöntemi, şairin ifade kudretini derinlemesine anlamayı mümkün kıldığı gibi, klasik şiirin anlaşılmasını da kolaylaştırmaktadır.

Eser, sağlam kaynak kullanımı, önceki neşirlerdeki hataları düzeltmesi ve tıpkıbasım ekini içermesi ile modern akademik standartlara uygun güçlü bir ilmî yayın niteliği taşımaktadır.

Kaynakça

Doğan, M. N. (2004). *Fatih (Avnî) Dîvânı ve Şerhi*. Eminönü Belediyesi Yayınları.
Pala, İ. (2001). *Şair Padişahlar*. İstanbul.
Ünsal, K. E. (1946). *Fatih’in Şiirleri*. Ankara: TTK Yayınları.
Aymutlu, A. (1992). *Fatih ve Şiirleri*. İstanbul.
Bilmen, S. S. (1944). *Fatih Dîvânı*. İstanbul.