Osmanlı şiiri XVII. yüzyıldan itibaren biçim ve muhteva açısından değişim sürecine girmiş, XVIII. yüzyılda bu değişim en yüksek seviyeye ulaşmıştır. Gelenekçi şiir anlayışı, İran edebiyatının etkisi altında şekillenmiş ve mazmunlar aracılığıyla hayalî bir sevgili tipini öne çıkarmıştır. Nef’î ve Nâbî gibi şairler bu geleneğe karşı farklı üsluplar geliştirmiş olsa da, gerçek anlamda yenilikçi tavır Nedîm’de görülür. Nedîm, hayalî sevgili tipini ve gelenekçi mazmunları alaya alarak, halk dilini ve mahallî üslubu kullanmış, şiirinde gerçek hayat sahnelerini canlı bir şekilde yansıtmıştır. Bu makale, Nedîm’in “-muş sana” redifli gazelini merkeze alarak onun gelenekçi şiire karşı takındığı tavrı incelemektedir.
Giriş
Osmanlı şiirinde klasik üslup, İran ve Arap edebiyatının etkisiyle ağırlaşmış, mazmunların tekrarına dayalı bir hayalî dünya kurmuştur. Fuzûlî’nin mazmun bulma sıkıntısı üzerine yaptığı serzeniş, şiirin sürekli yenilenme ihtiyacını göstermektedir. XVII. yüzyılda Nef’î kaside formunda yaptığı değişikliklerle, Nâbî ise hikemî üslubuyla gelenekçiliğe karşı çıkmıştır. Ancak XVIII. yüzyılda Nedîm, hayalî sevgili tipini ve gelenekçi mazmunları doğrudan alaya alarak gerçek hayatı şiire taşımış, mahallî/folklorik üslubu bilinçli bir şekilde kullanmıştır.
Nedîm’in Yenilikçi Tavrı
- Mahallî üslup: Halk dilini, atasözlerini ve gündelik yaşam sahnelerini şiire taşıdı.
- Hayalî sevgili eleştirisi: Gelenekçi şiirin ince belli, peri yüzlü sevgili tipini gerçek dışı buldu.
- Alaycı tavır: Mazmunların imkânsız senaryolarını hicvetti (ör. gül kokulu ter, Harut’un saçları).
- Gerçek hayat sahneleri: İçki meclisleri, hamam tasvirleri, gündelik yaşam ayrıntıları.
- Şiir anlayışı: Şiiri ciddî bir iş olarak görmeyip, eğlence ve hayatın doğal parçası olarak işledi.
“-muş sana” Redifli Gazelin Analizi
Nedîm’in gazeli, gelenekçi şiirin hayalî sevgili tipini ve mazmunlarını alaya alır.
- 1. Beyit: İnce belli sevgiliyi “haddeden geçmiş nezaket” olarak hicveder.
- 2. Beyit: Gül kokulu ter ve nazın mendile dönüşmesi imkânsız senaryolarla alay eder.
- 3. Beyit: Kalemin büyüleyici gücünü Harut mazmunuyla ironik biçimde işler.
- 4. Beyit: Sevgilinin yüzündeki benin “Firengistan” ile ilişkilendirilmesi, iman-küfür mazmununu hicveder.
- 5–6. Beyitler: Şarap ve sakî mazmunlarını, dinî yasaklarla çelişkili hayalî senaryolar olarak eleştirir.
- Son Beyit: “Yok bu şehr içre senin vasfetdiğin dilber” diyerek hayalî sevgilinin gerçek hayatta bulunmadığını vurgular.
Tablo 1. Nedîm’in “-muş sana” Gazelinde Gelenekçi Mazmun ve Yenilikçi Yorum Karşılaştırması
| Beyit | Gelenekçi Mazmun / Anlayış | Nedîm’in Yorumu / Yenilikçi Tavır |
|---|---|---|
| 1. Haddeden geçmiş nezaket… | Sevgili ince belli, servi boylu, idealize edilmiş hayalî tip | Bu tasviri alaya alır; “haddeden geçmiş” diyerek aşırı mübalağayı hicveder, gerçek hayatta böyle bir sevgili olmadığını söyler |
| 2. Gül kokusu, nazın mendile dönüşmesi | Sevgilinin teri gül kokar; naz sevgilinin cazibesi | Gül kokusunun damıtılması imkânsızdır; nazı mendile benzeterek sevgilinin oyunbazlığını hicveder |
| 3. Harut’un saçları, sihir mazmunu | Kalemin büyüleyici gücü sihirle ilişkilendirilir | Kalemin mahareti şairin özündedir; sihir mazmununu ironik biçimde kullanır |
| 4. Firengistan benzetmesi | Sevgilinin yüzündeki ben iman-küfür mazmunu ile açıklanır | “Firengistan”ı küfrün sembolü yaparak sevgilinin yüzündeki bene dönüştürür; alaycı tavır sergiler |
| 5. Hıristiyan sakî ve şarap | Sakî güzelliğiyle şarap sunar, meclis mazmunu | Müslüman birine Hıristiyan sakînin şarap sunması trajik çelişki doğurur; hayalî senaryoyu eleştirir |
| 6. Gönül sarhoşluğu | Manevî sarhoşluk, aşkın metaforu | Gerçek dışı senaryoyu hicveder; gönül sarhoşluğunu mantıksız bulur |
| 7. Dudak ve öpüş mazmunu | Sevgilinin dudağı kanlı, öpüş imkânsız | Gerçek hayatta böyle bir durumun olmayacağını vurgular |
| 8. Son beyit: “Yok bu şehr içre…” | Hayalî sevgili tipinin övgüsü | Hayalî sevgilinin şehirde bulunmadığını, sadece bir hayal olduğunu söyler; gerçek sevgiliyi öne çıkarır |
📌 Bu tabloyu makaleye eklediğimizde, Nedîm’in gelenekçi şiire karşı alaycı, gerçekçi ve yenilikçi tavrını çok net biçimde göstermiş oluyoruz.
Tartışma
Nedîm’in tavrı, klasik şiirin hayalî dünyasına karşı bir “reelleşme” arzusudur. Bu yönüyle Nâbî’nin didaktik üslubundan farklıdır; Nedîm, alaycı ve eğlenceli bir üslup kullanarak geleneği kırmıştır. Mahallî üslup, XVIII. yüzyılda edebiyatın millîleşme sürecine katkı sağlamış, Nedîm bu sürecin en önemli temsilcisi olmuştur.
Sonuç
Nedîm, Osmanlı şiirinde gerçek hayatı ve halk dilini merkeze alarak gelenekçi şiire karşı yenilikçi bir tavır geliştirmiştir. “-muş sana” redifli gazeli, onun hayalî sevgili tipini ve mazmunları alaya alarak şiirde reelleşmeyi savunduğunu göstermektedir. Bu tavır, XVIII. yüzyıl Osmanlı şiirinde modernleşme ve millîleşme yönünde önemli bir adım olarak değerlendirilebilir.
Kaynakça
- Gültekin, Hasan. An Innovative Poet Against to Traditional Ottoman Poetry: Nedim. IJLET, 2017.
- İsen, Mustafa. “Dîvân Edebiyatında Geleneğe Direnenler I: Nabî.” Ötelerden Bir Ses, Ankara: Akçağ, 1997.
- Gibb, E. J. W. Osmanlı Şiiri Tarihi. Çev. Ali Çavuşoğlu, 1999.
- Avşar, Ziya. “Bir Başka Yönden Nedîm.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 2002.
- Horata, Osman. Mahallîleşme ve Türk Edebiyatında Folklorik Üslup. 2009.